15°C
ANKARA HAVA DURUMU15°C Parçalı Bulutlu
İLETİŞİM 0 312 5281010

Haberler

Gelard

- +

Kovid-19 Sonrası Yapılı Çevre Mekanı Tasarımı İçin Bazı Tasarım Örüntü Önerileri

 

Prof. Dr. Ahmet Haluk Pamir

 

Bu makale, mesken mekanında COVİD-19 benzeri durumlar için neler yapılması gerektiği üzerine ‘yapılı çevre tasarımı’nda ‘tasarım örüntü’ ve ‘tasarım kalıbı’ kavramları çerçevesinde ne yapılabileceğini bazı örnekler üzerinden düşünmeye çalışıyor.

 

 

 

Kovid-19 un küçük, orta ve büyük ölçeklerde yaşamımızı altüst ettiğini,  bazı vatandaşlarımızı kayıp ettiğimizi, diğerlerinin ise yan etkilerini bilmediğimiz zor iyileşme süreçlerinden sonra taburcu olduğunu, mahalle, semt ve evlerde ise yepyeni bir yaşam düzenine alışmaya çalıştığımızı biliyoruz.

 

Evden çıkamayanlar için eve gelen mal ve ürünleri dairelerimizin girişinde ve içinde bir takım yöntemlerle işlem yaparak eve almamız gerekiyor. Bu işlemler için ne yapılması gerektiği ile ilgili davranış kalıpları televizyonlarda anlatılıyor. Bu kalıpların birçoğuna evlerimizin uymadığını rahatlıkla görebiliriz. Bir kısım işleri de dışardan hizmet alımı ile yapıyoruz. Örnek olarak evlerimize su getiren sucular ve onların getirdiği su bidonlarının eve alınıp doğru kullanımı ile ilgili evdeki kişiler için, özellikle yaşlı iseler, önemli sorunlar çıkıyor. Diğer taraftan bazı sorunları çözebilmek ancak sosyal ve topluluk sistemlerinin desteği ile mümkün. VEFA gibi dayanışma sistemleri sosyal sistemin başarılı araçları ve kendine göre bir ritim içinde etkili çalışıyor. Ancak, topluluk/yerel ölçek sistemleri için sürekli çalışabilen, yani mahalle ve semt bazında örgütlenebilen bir topluluk kurgusunun olmadığını da  görüyoruz.

 

Bu makale, mesken mekanında COVİD-19 benzeri durumlar için neler yapılması gerektiği üzerine ‘yapılı çevre tasarımı’nda ‘tasarım örüntü’ ve ‘tasarım kalıbı’ kavramları çerçevesinde ne yapılabileceğini bazı örnekler üzerinden düşünmeye çalışıyor.

 

Öncelikle ‘yapılı çevre’ ne demek?

 

İnsan eliyle yapılmış her türlü çevreye yapılı çevre diyoruz. Buna binalar ve meydanlar olduğu kadar bahçeler, parklar, ormanlar ve su yolları da dahildir. Genellikle yerleşimlerimiz birer yapılı çevredir. Bu yerleşimleri planlıyoruz, kentsel tasarım, peyzaj tasarımı, mimari tasarım ve iç tasarım ile düzenliyoruz.

 

‘Yapılı çevre mekanı’ ne demek?

 

Yapılı Çevre Mekanı, herhangi bir yapılı çevrede, insanlar, ve onların etkileşim içinde bulunduğu sosyal, kültürel ve fiziki çevre (yapılı ve doğal) öğeleri arasında oluşan etkileşimler (ilişkiler, bağlantılar ve iletişimler) ağıdır.  Burada etkileşime giren özelliklerin sayısı ne kadar çok olursa mekanın zenginliği o kadar artar. Böyle bir tanımda mekan tek başına bir fiziki çevre kavramı değildir. Bir ortamdaki insanlar, onların çeşitli özellikleri yani yaşları, cinsiyetleri, sosyal grupları, sıhhatlerinin durumu, aralarındaki ilişkilerin niteliği, yoğunluğu, güç ilişkileri, rol ilişkileri ve benzeri ile insanların üzerlerindeki giyimleri, vücut dilleri, konuşmaları, dil kullanımları, ortamda kullanılan eşyalar, yapı hacimleri, yapıların mimari özellikleri, o ortam ile ilgili daha önce üretilmiş düşünceler, etkilemiş veya etkilenmiş hisler, tarihsel birikim ve ilişkiler ağını oluşturan benzerleri mekanın niteliğini tanımlayacak mekansal öğelerdir.

 

Tasarım ne demek?

 

Mekansal etkileşimdeki öğelerin herbirinin şekil ve biçim kazanması mümkündür. Ancak yapı, yapılmış doğa, kentsel ortam ve yapı içi eşyalar gibi çevresel öğelerin insanlarla etkileşim içinde şekillenmesi de önemlidir. Mimari ortamların şekil kazanması veya mimari zarfın içinde taşıdığı birçok mekana göre şekillenmesi sonunda mimari biçim, mimari plan ve mimari kesit ortaya çıkar. Ancak mimari açıdan olaylara bakılırsa bu bakış açısına ‘mimari mekan anlayışı’ ile bakmak diyebiliriz. Bu tür yaklaşım bizi ‘mimari mekanın tasarımı’ konusuna getirecektir.

 

Tasarım örüntüsü ve kalıbı ne demek?

 

Tasarım yapılırken her defasında tasarım düşüncesinin başlangıç anlayışlarını (tipolojilerini) ve değerlerini (iyi pratik anlayışı altında düşünülen özellikler)  içinde taşıyan, gelişmeleri ve çevresel şartlarıda çözümlerde dikkate alan bir tasarım tutumu kullanılmalıdır. Belli bir coğrafi ortamın veya yapılı çevre tipolojisinin kapsadığı mekansal ilişkiler dikkatlice incelenirse eldeki durum tanımlı olduğunda onların gereksinimine ve tasarım ihtiyacına yanıt veren mekansal ilişkiler ağının tanınması, hatta isimlendirilip kullanılması, gerektiğinde değiştirilmesi ancak tekrarlayan ‘tasarım örüntüleri’ ile mümkündür. Örneğin Türkiye geleneksel yapılarında ‘hayat’ denilen teras/balkon türü yarı açık alanın genellikle güneye yönlenmesi veya ev tiplerinin ‘karnıyarık plan’ (etrafında odaların toplandığı uzun bir ortak hacimle genellikle kuzey güney yönlerine bakarak yaz-kış köşeleri oluşturması) denilen çözümü kullanması gibi. ‘Tasarım kalıbı’ ise bu mekansal durumun fiziki ortamda ve sosyal kurguya dayanarak çözümünün geometrik olarak tanımlanması ve yapılabilirliğini sağlayacak gerekli teknik olanakların (günümüzde proje gibi dökümanlar) üretilmesi için yapılan çalışmalardır. 

 

Bu makale neyi amaçlıyor:

 

Yapılı çevre genel mekanı kavramı içinde bu makalede yalnızca konut yapılı çevreleri üzerine iki örüntü üzerinde duracağım. Bu önerileri TOKİ için ODTÜ-MATPUM araştırma merkezimizde 2009 da hazırladığımız ve 2010 da “Toplu Konut Alanlarında Kentsel Çevresel Standartlar İçin Alternatif Bir Değerler Sistemi”* başlığıyla basılan kitabın yöntemini kullanarak yapacağım. Sözü edilen kitapda insan-çevre ilişkilerinin ‘odak konuları’  için örüntü, kalıp ve standart kavramları/bilgileri oluşturulması şu adımlarla yapılıyor.

 

Önce üzerinde düşünülen “insan çevre ilişkisi kavramının adı” konuluyor, sonra bu ilişkideki “sorun örüntü” tanımlanıyor, daha sonra soruna bir “çözüm kalıbı” öneriliyor ve en nihayet “öneri standart” haline getirilmeye çalışılıyor. Ayrı bir tabloda ise bu süreçle ilgili ileriye dönük yapılması gerekenler yazılıyor (fotoğraf-2).

Kitapta odaklanan insan çevre ilişkisi kavramları şunlardı:

Toplu Konutlarda Kentsel Tasarım İçin Örüntü/Kalıp/Standart Önerileri

  1. Kavramlar-Kimlik (5 adet öneri)
  2. Sürdürülebilirlik/Mekansal Destek sistemleri (3 adet)
  3. İşletme sistemleri (3 adet)
  4. Nüfus Yoğunluğu/ konut yapı Biçimi (4adet)
  5. Doğal Ekolojik Yapı ve Doağl Peyzej (5 adet)
  6. Arazi Değerlendirmesi/Peyzaj ve Yer Seçimi (3 adet)
  7. Peyzaj Kullanımı ve Çevresel Etkiler (5 adet)
  8. Bütüncül Sistem Olarak açık alanlar (5 adet)
  9. Doğal enerji kaynaklarının kullanımı (10 adet)
  10. Yaya merkezli yollar (7 adet)
  11. Evsel atıkların değerlendirilmesi (5 adet)
  12. Spor Alanları (8 adet)
  13. Evrensel ve kapsayıcı tasarım (10 adet)
  14. Kent Mobilyaları ve işaret sistemleri (6 adet)

 

Meskenler ve Apartmanlar İçin Örüntü/Kalıp/Standart Önerileri

  1. Apartmanlara girişlerin özellikleri (10 adet)
  2. Toplu konut apartman ortak alanlarında dolaşım (5 adet)
  3. Toplu konutlarda sera, balkon, teras ve korkuluklar (4 adet)
  4. Meskenlerde depolama ( 1 adet)
  5. Meskenlerde yatak odaları (3 adet)
  6. Meskenlerde mutfaklar (11 adet)
  7. Meskenlerde banyo-Tuvaletler (18 adet)
  8. Toplu konutlarda yalıtım (4 adet)
  9. Toplu konutlarda enerji verimliliği (5adet)
  10. Toplu konutlarda güvenlik (8 adet)

 

Kitaptan bir örnek örüntü olarak şunu verebilirim.

İnsan çevre ilişkisi kavramının adı:

“Doğal Enerji Kaynaklarının Kullanımı

035 Toplu Konutlarda Güneş-Fotovoltaj Panelleriyle Elektrik Enerjisi Sağlanması

Sorun örüntü:

Ülkemizde yapı bazında çok az sayıda kullanılan güneş panellerinden elektrik üretilmesi toplu konutlarda uygulanmamaktadır. Avrupada güneş alma potansiyali en yüksek ülkelerden biri olan Türkiyede hızla artan enerji maliyetlerinin, dışa bağımlılığın ve karbon salınımının azaltılmasında yenilenebilinir enerji kaynaklarının ve teknolojilerinin kullanılması zorunludur. Maliyetsiz ve sonsuz bir enerji kaynağı olan güneşten, fotovoltaik paneller yardımıyla yararlanarak konutlarda ihtiyaç duyulan elektrik elde edilebilir.

Çözüm kalıbı

Güneş panelleri şimdilik pahallı ve geri dönüş süreleri uzun olduğu için tüm konut elektrik ihtiyacının elde edilmesinde olmasa da en azından acil elektrik ihtiyaçlarının, eletronik güvenlik sistemleri, park yeri, yol, parsel veya ada sınırı gibi ortak alan aydınlatmaları, evdeki aydınlatma ve benzeri aydınlatmaların sağlanması için uygun olabilir.” (Pamir ve Pınarcıoğlu, 2009, s: 108)

Ben burada ele alacağım Kovid-19 ile ilgili iki insan-çevre ilişkisinin adını koymaya ve ilişkideki sorun örüntüyü tanıtmaya çalışacağım. Her bir başlık için gerisini tamamlamak uzun bir araştırma süreci gerektirecektir.

Covid-19 Sonrası İçin İki Tasarım Örüntü Önerisi:

  1. İnsan-çevre ilişki konusu:

Daire girişlerindeki yeni oluşan örüntülerin dışardan içeriye temiz geçiş için yeniden tasarımı.

  1. Sorun örüntü: Daha önce muhafazakar aileler sokağın kirini temiz ev’e taşımamak için ayakkabılarını kapı önünde çıkarırlar ve bunları koyacakları bir yer tasarımı olmadığı için kapı önünde bırakırlardı. Bunun yaşam estetiğine uygun olmadığını düşünenler olduğu gibi daha da ileri gidenler vardı. Bunlar dışarısı ile içerisi arasında fazla bir fark görmez hatta evlerin içine kadar ayakkabıları ile girerlerdi. Batı filmlerinde bunu görmüştük! Ancak son zamanlarda özellikle bazı doktor ofisleri girişlerinde dezenfekte edilen paspaslar ve ayakkabı üzerine giyilen galoşlar kullanılmaya başlanmıştı. Günümüz şartları için yetersiz oldukları ortada. Kovid-19 dan sonra sanırım herkes dışarının pisliğini dışarda bırakacak. Yani hacimler küçük, çok mal transferi oluyor, çok değişik insanlar eve hizmet getiriyor, yardım için gelenlerle kısa veya orta uzunlukta sohbet gerekiyor., dışardan gelindiğinde üzerinizdekilerin (ayakkabı, giysiler ve aksesuar dahil) değiştirilmesi veya temizlenmesi gerekiyor. İnsan-çevre ilişkisi sorunu işte böyle tanımlanabilir.
  2. Çözüm kalıbı ne olabilir?

Kabaca düşünürsek, Kore ve Japon filmlerinden gördüğümüz gibi meskene girdikten sonra bir geçiş köşesi olabilirmi ? Burada ayakkabınız ile terliğinizi değiştiriyorsunuz. Ancak bu transfer için evlerimizde yeterli büyüklükte alan olmadığını görüyoruz. Yaşlılar için bu geçiş noktasında alınması gereken tedbirler özel olmalı. Çünkü onların hareketinde bir yavaşlama ve koordinasyon zorluğu oluşmaya başlamış olabilir. Çocukların hareketlerini düzenleyici uyarıcılar olmalı. Artık yalnız ayakkabı değil, dışardan mal ve hizmet servis girişleri için insan-çevre ilişkisi mekanının ve bu mekanın fiziki boyutlarının yeniden düzenlenmesi için tasarımı daha çok boyutlu hale getirmeliyiz. Özellikle bu çevreler engelsiz ve kapsayıcı tasarıma örnek olmalı. Bütünüyle emin ve güvenli olmalı. Ekonomik olarak uygun yapım sistemleri kullanılarak üretilmeli ve ekonomik olarak alımı ve sürdürülebilirliği sağlanmalı.

  1. İnsan-çevre ilişki konusu:

Bütün nüfus gruplarının ve özellikle bazı yaş gruplarının (bu sefer 65+ ve 0-18) dışarı çıkmasının yasaklandığı durumlar için mesken mekanının kentsel ortamlar ve doğa ortamları ile ilişkisinin geliştirilmesi.                            

  1. Sorun Örüntü:

Nüfus gruplarının mesken dışına çıkamaması durumlarında  bahçe, park, sokak ve açık alan kullanımı uzun süreler için engellenmektedir. Bu durumun aylar sürdüğünü yaşadık. İnsan psikolojisi ve bazen hareket yapmakla ilgili fizyolojik zararlar görülmesinin mümkün olduğunu biliyoruz. Yani evde rahat hareket edilebilinecek, açık hava ve doğa ile yoğun temas edilebilinecek ve dış hayatın parçası gibi hissedilinecek bir hacim ve mekan eksikliği sorunu bulunmakta.

  1. Çözüm kalıpları:

Dairelerde halen imar yönetmeliklerinde yer alan kat alanının %10’u kadar olan kat bahçelerinin genel kullanımdan özel kullanıma dönüştürülmesi ve çeşitli kullanım türleri için uygun hale getirilmesi bir yaklaşım olabilir. Bunlarda üretilen alan emsal dışı idi. Özel kullanıma geçince de böyle olmalı ve tasarım ve kullanım uygulamaları çok iyi denetlenmeli. Dairelerde yürüyüşe müsait kolaylıkla havalandıran en az 6 metre boyunda dış alan haline getirilecek hacimlerin yapılması ve kat bahçeleri işlevlerini yüklenmesi bir çözüm olabilir. Eski Türk evlerinin bir kısmında iç avluya bakarak, bir kısmında ise yapının içine çekilmiş olarak var olan “hayat” (teras-balkon) tasarımı üzerinde tekrar düşünülmesi gereken bir durumdur.

Birinci ve ikinci maddelerde yer alan konular üzerinde kitaptaki yöntem ile çalışmalıyız. Bazı ilgili diğer konuların başlıkları ve üzerinde düşünülmesi için ‘ön fikirler’ ise şunlar olabilir:

  1. Covid-19 ve benzeri sağlık sorunlarında kişisel bağışıklık sistemlerinin iyi durumda olması çok önemli. Bağışıklık sistemlerimizi kötü yönde etkileyecek yapı malzeme ve yapı bileşken seçimlerinde takınılması gereken yeni tutumlar oluşmalı. Bunlar yasaklanmalı. (ön fikir: sağlık belgeli ürünlerin sertifikalandırılması ve seçilmesi),
  2. Yeni bilgi ve iletişim teknolojilerinin acil durumlarda ve semt dayanışmasında kullanılması için geliştirilmesi (ön fikir: Geniş bant teknolojisinin ücretsiz ve bu yönde bütün nüfus grupları tarafından kolayca ve yaygın olarak kullanımının sağlanması),
  3. Mahalle ve semt yönetimlerinin acil durumlara müdahale kapasitelerinin oluşturulması ve böylece mahalle ve semtin afet direncinin arttırılması konuları (ön fikir: mahalle ve semt yönetimlerinin çağdaşlaşması, mahalle ve semtlerin dirençli hale getirilmesi için uzmanlaşması, grup sorunlarını çözme kapasitelerinin arttırılması, böylece yapılı çevre sorunlarına bütüncül yaklaşma kapasitesinin artması).

 

Yukardaki ve benzeri birçok Covid-19 durumlarına ait sorunların yapılı çevre mekanında ele alınması için aşağıdaki çerçevelerde geliştirilmesi ve denenmesi gerekir. 2009 yılı TOKİ kitabı da aşağıda önerilen adımları bekliyordu.

“Her bir örüntü ve kalıp önerisi,

  • Kavramsal bazda/proje bazında geliştirilmeli
  • Laboratuar ortamında değerlendirme/geliştirme çalışması yapılmalı
  • Uygulanacak alanlarda izleme ve soruşturma çalışması yapılmalı
  • Bütün örnekler için yönetmeliğe bağlanmalı
  • Özel örnekler açısından yönergeye bağlanmalı
  • İnşaat ve imalat sanayiinde ki üreticilerce üretilmeli.

 

Şimdi, sıra laboratuarları kurmak, onlarda ve alanlarda deney ve gözlemlerimizi yapmak, yönetmelik ve yönergeleri yazmak, gerekli imalatı yapmak için kaynak ayırmak ve çok çalışmak.

_______________________________________________________________________________

*Pamir, H. ve Pınarcıoğlu, M. (Derleyenler ve kısmi yazarlar) Toplu Konut Alanlarında Kentsel Çevresel Standartlar İçin Alternatif Bir Değerler Sistemi, TOKİ Araştırma Dizisi, No: 5, Ankara, 2009

 

YORUM GÖNDERYorumlarınızı göndermek için alt kısımdaki formu kullanabilirsiniz.